IUNI IVVENALIS

IUNI IVVENALIS

SATVRAE

SATVRA I

Semper ego auditor tantum? numquamne reponam

uexatus totiens rauci Theseide Cordi?

inpune ergo mihi recitauerit ille togatas,

hic elegos? inpune diem consumpserit ingens

Telephus aut summi plena iam margine libri

scriptus et in tergo necdum finitus Orestes?

nota magis nulli domus est sua quam mihi lucus

Martis et Aeoliis uicinum rupibus antrum

Vulcani; quid agant uenti, quas torqueat umbras

Aeacus, unde alius furtiuae deuehat aurum

pelliculae, quantas iaculetur Monychus ornos,

Frontonis platani conuolsaque marmora clamant

semper et adsiduo ruptae lectore columnae.

expectes eadem a summo minimoque poeta.

et nos ergo manum ferulae subduximus, et nos

consilium dedimus Sullae, priuatus ut altum

dormiret. stulta est clementia, cum tot ubique

uatibus occurras, periturae parcere chartae.

cur tamen hoc potius libeat decurrere campo,

per quem magnus equos Auruncae flexit alumnus,

si uacat ac placidi rationem admittitis, edam.

cum tener uxorem ducat spado, Meuia Tuscum

figat aprum et nuda teneat uenabula mamma,

patricios omnis opibus cum prouocet unus

quo tondente grauis iuueni mihi barba sonabat,

cum pars Niliacae plebis, cum uerna Canopi

Crispinus Tyrias umero reuocante lacernas

uentilet aestiuum digitis sudantibus aurum

nec sufferre queat maioris pondera gemmae,

difficile est saturam non scribere. nam quis iniquae

tam patiens urbis, tam ferreus, ut teneat se,

causidici noua cum ueniat lectica Mathonis

plena ipso, post hunc magni delator amici

et cito rapturus de nobilitate comesa

quod superest, quem Massa timet, quem munere

palpat Carus et a trepido Thymele summissa Latino;

cum te summoueant qui testamenta merentur

noctibus, in caelum quos euehit optima summi

nunc uia processus, uetulae uesica beatae?

unciolam Proculeius habet, sed Gillo deuncem,

partes quisque suas ad mensuram inguinis heres.

accipiat sane mercedem sanguinis et sic

palleat ut nudis pressit qui calcibus anguem

aut Lugudunensem rhetor dicturus ad aram.

quid referam quanta siccum iecur ardeat ira,

cum populum gregibus comitum premit hic spoliator

pupilli prostantis et hic damnatus inani

iudicio? quid enim saluis infamia nummis?

exul ab octaua Marius bibit et fruitur dis

iratis, at tu uictrix, prouincia, ploras.

haec ego non credam Venusina digna lucerna?

haec ego non agitem? sed quid magis? Heracleas

aut Diomedeas aut mugitum labyrinthi

et mare percussum puero fabrumque uolantem,

cum leno accipiat moechi bona, si capiendi

ius nullum uxori, doctus spectare lacunar,

doctus et ad calicem uigilanti stertere naso;

cum fas esse putet curam sperare cohortis

qui bona donauit praesepibus et caret omni

maiorum censu, dum peruolat axe citato

Flaminiam puer Automedon? nam lora tenebat

ipse, lacernatae cum se iactaret amicae.

nonne libet medio ceras inplere capaces

quadriuio, cum iam sexta ceruice feratur

hinc atque inde patens ac nuda paene cathedra

et multum referens de Maecenate supino

signator falsi, qui se lautum atque beatum

exiguis tabulis et gemma fecerit uda?

occurrit matrona potens, quae molle Calenum

porrectura uiro miscet sitiente rubetam

instituitque rudes melior Lucusta propinquas

per famam et populum nigros efferre maritos.

aude aliquid breuibus Gyaris et carcere dignum,

si uis esse aliquid. probitas laudatur et alget;

criminibus debent hortos, praetoria, mensas,

argentum uetus et stantem extrapocula caprum.

quem patitur dormire nurus corruptor auarae,

quem sponsae turpes et praetextatus adulter?

si natura negat, facit indignatio uersum

qualemcumque potest, quales ego uel Cluuienus.

ex quo Deucalion nimbis tollentibus aequor

nauigio montem ascendit sortesque poposcit

paulatimque anima caluerunt mollia saxa

et maribus nudas ostendit Pyrrha puellas,

quidquid agunt homines, uotum, timor, ira, uoluptas,

gaudia, discursus, nostri farrago libelli est.

et quando uberior uitiorum copia? quando

maior auaritiae patuit sinus? alea quando

hos animos? neque enim loculis comitantibus itur

ad casum tabulae, posita sed luditur arca.

proelia quanta illic dispensatore uidebis

armigero! simplexne furor sestertia centum

perdere et horrenti tunicam non reddere seruo?

quis totidem erexit uillas, quis fercula septem

secreto cenauit auus? nunc sportula primo

limine parua sedet turbae rapienda togatae.

ille tamen faciem prius inspicit et trepidat ne

suppositus uenias ac falso nomine poscas:

agnitus accipies. iubet a praecone uocari

100

ipsos Troiugenas, nam uexant limen et ipsi

nobiscum. 'da praetori, da deinde tribuno.'

sed libertinus prior est. 'prior' inquit 'ego adsum.

cur timeam dubitemue locum defendere, quamuis

natus ad Euphraten, molles quod in aure fenestrae

105

arguerint, licet ipse negem? sed quinque tabernae

quadringenta parant. quid confert purpura maior

optandum, si Laurenti custodit in agro

conductas Coruinus ouis, ego possideo plus

Pallante et Licinis?' expectent ergo tribuni,

110

uincant diuitiae, sacro ne cedat honori

nuper in hanc urbem pedibus qui uenerat albis,

quandoquidem inter nos sanctissima diuitiarum

maiestas, etsi funesta Pecunia templo

nondum habitat, nullas nummorum ereximus aras,

115

ut colitur Pax atque Fides, Victoria, Virtus

quaeque salutato crepitat Concordia nido.

sed cum summus honor finito conputet anno,

sportula quid referat, quantum rationibus addat,

quid facient comites quibus hinc toga, calceus hinc est

120

et panis fumusque domi? densissima centum

quadrantes lectica petit, sequiturque maritum

languida uel praegnas et circumducitur uxor.

hic petit absenti nota iam callidus arte

ostendens uacuam et clausam pro coniuge sellam.

125

'Galla mea est' inquit, 'citius dimitte. moraris?

profer, Galla, caput. noli uexare, quiescet.'

ipse dies pulchro distinguitur ordine rerum:

sportula, deinde forum iurisque peritus Apollo

atque triumphales, inter quas ausus habere

130

nescio quis titulos Aegyptius atque Arabarches,

cuius ad effigiem non tantum meiiere fas est.

uestibulis abeunt ueteres lassique clientes

uotaque deponunt, quamquam longissima cenae

spes homini; caulis miseris atque ignis emendus.

135

optima siluarum interea pelagique uorabit

rex horum uacuisque toris tantum ipse iacebit.

nam de tot pulchris et latis orbibus et tam

antiquis una comedunt patrimonia mensa.

nullus iam parasitus erit. sed quis ferat istas

140

luxuriae sordes? quanta est gula quae sibi totos

ponit apros, animal propter conuiuia natum!

poena tamen praesens, cum tu deponis amictus

turgidus et crudum pauonem in balnea portas.

hinc subitae mortes atque intestata senectus.

145

it noua nec tristis per cunctas fabula cenas;

ducitur iratis plaudendum funus amicis.

nil erit ulterius quod nostris moribus addat

posteritas, eadem facient cupientque minores,

omne in praecipiti uitium stetit. utere uelis,

150

totos pande sinus. dices hic forsitan 'unde

ingenium par materiae? unde illa priorum

scribendi quodcumque animo flagrante liberet

simplicitas? "cuius non audeo dicere nomen?

quid refert dictis ignoscat Mucius an non?"

155

pone Tigillinum, taeda lucebis in illa

qua stantes ardent qui fixo gutture fumant,

et latum media sulcum deducit harena.'

qui dedit ergo tribus patruis aconita, uehatur

pensilibus plumis atque illinc despiciat nos?

160

'cum ueniet contra, digito compesce labellum:

accusator erit qui uerbum dixerit "hic est."

securus licet Aenean Rutulumque ferocem

committas, nulli grauis est percussus Achilles

aut multum quaesitus Hylas urnamque secutus:

165

ense uelut stricto quotiens Lucilius ardens

infremuit, rubet auditor cui frigida mens est

criminibus, tacita sudant praecordia culpa.

inde ira et lacrimae. tecum prius ergo uoluta

haec animo ante tubas: galeatum sero duelli

170

paenitet.' experiar quid concedatur in illos

quorum Flaminia tegitur cinis atque Latina.

SATVRA II

Vltra Sauromatas fugere hinc libet et glacialem

Oceanum, quotiens aliquid de moribus audent

qui Curios simulant et Bacchanalia uiuunt.

indocti primum, quamquam plena omnia gypso

Chrysippi inuenias; nam perfectissimus horum,

si quis Aristotelen similem uel Pittacon emit

et iubet archetypos pluteum seruare Cleanthas.

frontis nulla fides; quis enim non uicus abundat

tristibus obscenis? castigas turpia, cum sis

inter Socraticos notissima fossa cinaedos?

hispida membra quidem et durae per bracchia saetae

promittunt atrocem animum, sed podice leui

caeduntur tumidae medico ridente mariscae.

rarus sermo illis et magna libido tacendi

atque supercilio breuior coma. uerius ergo

et magis ingenue Peribomius; hunc ego fatis

inputo, qui uultu morbum incessuque fatetur.

horum simplicitas miserabilis, his furor ipse

dat ueniam; sed peiiores, qui talia uerbis

Herculis inuadunt et de uirtute locuti

clunem agitant. 'ego te ceuentem, Sexte, uerebor?'

infamis Varillus ait, 'quo deterior te?'

loripedem rectus derideat, Aethiopem albus.

quis tulerit Gracchos de seditione querentes?

quis caelum terris non misceat et mare caelo

si fur displiceat Verri, homicida Miloni,

Clodius accuset moechos, Catilina Cethegum,

in tabulam Sullae si dicant discipuli tres?

qualis erat nuper tragico pollutus adulter

concubitu, qui tunc leges reuocabat amaras

omnibus atque ipsis Veneri Martique timendas,

cum tot abortiuis fecundam Iulia uuluam

solueret et patruo similes effunderet offas.

nonne igitur iure ac merito uitia ultima fictos

contemnunt Scauros et castigata remordent?

non tulit ex illis toruum Laronia quendam

clamantem totiens 'ubi nunc, lex Iulia, dormis?'

atque ita subridens: 'felicia tempora, quae te

moribus opponunt. habeat iam Roma pudorem:

tertius e caelo cecidit Cato. sed tamen unde

haec emis, hirsuto spirant opobalsama collo

quae tibi? ne pudeat dominum monstrare tabernae.

quod si uexantur leges ac iura, citari

ante omnis debet Scantinia. respice primum

et scrutare uiros, faciunt nam plura; sed illos

defendit numerus iunctaeque umbone phalanges.

magna inter molles concordia. non erit ullum

exemplum in nostro tam detestabile sexu.

Tedia non lambit Cluuiam nec Flora Catullam:

Hispo subit iuuenes et morbo pallet utroque.

numquid nos agimus causas, ciuilia iura

nouimus aut ullo strepitu fora uestra mouemus?

luctantur paucae, comedunt coloephia paucae.

uos lanam trahitis calathisque peracta refertis

uellera, uos tenui praegnantem stamine fusum

Penelope melius, leuius torquetis Arachne,

horrida quale facit residens in codice paelex.

notum est cur solo tabulas inpleuerit Hister

liberto, dederit uiuus cur multa puellae.

diues erit magno quae dormit tertia lecto.

tu nube atque tace: donant arcana cylindros.

de nobis post haec tristis sententia fertur?

dat ueniam coruis, uexat censura columbas.'

fugerunt trepidi uera ac manifesta canentem

Stoicidae; quid enim falsi Laronia? sed quid

non facient alii, cum tu multicia sumas,

Cretice, et hanc uestem populo mirante perores

in Proculas et Pollittas? est moecha Fabulla;

damnetur, si uis, etiam Carfinia: talem

non sumet damnata togam. 'sed Iulius ardet,

aestuo.' nudus agas: minus est insania turpis.

en habitum quo te leges ac iura ferentem

uulneribus crudis populus modo uictor et illud

montanum positis audiret uulgus aratris.

quid non proclames, in corpore iudicis ista

si uideas? quaero an deceant multicia testem.

acer et indomitus libertatisque magister,

Cretice, perluces. dedit hanc contagio labem

et dabit in plures, sicut grex totus in agris

unius scabie cadit et porrigine porci

uuaque conspecta liuorem ducit ab uua.

foedius hoc aliquid quandoque audebis amictu;

nemo repente fuit turpissimus. accipient te

paulatim qui longa domi redimicula sumunt

frontibus et toto posuere monilia collo

atque bonam tenerae placant abdomine porcae

et magno cratere deam. sed more sinistro

exagitata procul non intrat femina limen:

solis ara deae maribus patet. 'ite, profanae,'

clamatur, 'nullo gemit hic tibicina cornu.'

talia secreta coluerunt orgia taeda

Cecropiam soliti Baptae lassare Cotyton.

ille supercilium madida fuligine tinctum

obliqua producit acu pingitque trementis

attollens oculos; uitreo bibit ille priapo

reticulumque comis auratum ingentibus implet

caerulea indutus scutulata aut galbina rasa

et per Iunonem domini iurante ministro;

ille tenet speculum, pathici gestamen Othonis,

100

Actoris Aurunci spolium, quo se ille uidebat

armatum, cum iam tolli uexilla iuberet.

res memoranda nouis annalibus atque recenti

historia, speculum ciuilis sarcina belli.

nimirum summi ducis est occidere Galbam

105

et curare cutem, summi constantia ciuis

Bebriaci campis solium adfectare Palati

et pressum in faciem digitis extendere panem,

quod nec in Assyrio pharetrata Sameramis orbe

maesta nec Actiaca fecit Cleopatra carina.

110

hic nullus uerbis pudor aut reuerentia mensae,

hic turpis Cybeles et fracta uoce loquendi

libertas et crine senex fanaticus albo

sacrorum antistes, rarum ac memorabile magni

gutturis exemplum conducendusque magister.

115

quid tamen expectant, Phrygio quos tempus erat

iam more superuacuam cultris abrumpere carnem?

quadringenta dedit Gracchus sestertia dotem

cornicini, siue hic recto cantauerat aere;

signatae tabulae, dictum 'feliciter,' ingens

120

cena sedet, gremio iacuit noua nupta mariti.

o proceres, censore opus est an haruspice nobis?

scilicet horreres maioraque monstra putares,

si mulier uitulum uel si bos ederet agnum?

segmenta et longos habitus et flammea sumit

125

arcano qui sacra ferens nutantia loro

sudauit clipeis ancilibus. o pater urbis,

unde nefas tantum Latiis pastoribus? unde

haec tetigit, Gradiue, tuos urtica nepotes?

traditur ecce uiro clarus genere atque opibus uir,

130

nec galeam quassas nec terram cuspide pulsas

nec quereris patri. uade ergo et cede seueri

iugeribus campi, quem neglegis. 'officium cras

primo sole mihi peragendum in ualle Quirini.'

quae causa officii? 'quid quaeris? nubit amicus

135

nec multos adhibet.' liceat modo uiuere, fient,

fient ista palam, cupient et in acta referri.

interea tormentum ingens nubentibus haeret

quod nequeant parere et partu retinere maritos.

sed melius, quod nil animis in corpora iuris

140

natura indulget: steriles moriuntur, et illis

turgida non prodest condita pyxide Lyde,

nec prodest agili palmas praebere luperco.

uicit et hoc monstrum tunicati fuscina Gracchi,

lustrauitque fuga mediam gladiator harenam

145

et Capitolinis generosior et Marcellis

et Catuli Paulique minoribus et Fabiis et

omnibus ad podium spectantibus, his licet ipsum

admoueas cuius tunc munere retia misit.

esse aliquos manes et subterranea regna,

150

Cocytum et Stygio ranas in gurgite nigras,

atque una transire uadum tot milia cumba

nec pueri credunt, nisi qui nondum aere lauantur.

sed tu uera puta: Curius quid sentit et ambo

Scipiadae, quid Fabricius manesque Camilli,

155

quid Cremerae legio et Cannis consumpta iuuentus,

tot bellorum animae, quotiens hinc talis ad illos

umbra uenit? cuperent lustrari, si qua darentur

sulpura cum taedis et si foret umida laurus.

illic heu miseri traducimur. arma quidem ultra

160

litora Iuuernae promouimus et modo captas

Orcadas ac minima contentos nocte Britannos,

sed quae nunc populi fiunt uictoris in urbe

non faciunt illi quos uicimus. et tamen unus

Armenius Zalaces cunctis narratur ephebis

165

mollior ardenti sese indulsisse tribuno.

aspice quid faciant commercia: uenerat obses,

hic fiunt homines. nam si mora longior urbem

indulsit pueris, non umquam derit amator.

mittentur bracae, cultelli, frena, flagellum:

170

sic praetextatos referunt Artaxata mores.

SATVRA III

Quamuis digressu ueteris confusus amici

laudo tamen, uacuis quod sedem figere Cumis

destinet atque unum ciuem donare Sibyllae.

ianua Baiarum est et gratum litus amoeni

secessus. ego uel Prochytam praepono Suburae;

nam quid tam miserum, tam solum uidimus, ut non

deterius credas horrere incendia, lapsus

tectorum adsiduos ac mille pericula saeuae

urbis et Augusto recitantes mense poetas?

sed dum tota domus raeda componitur una,

substitit ad ueteres arcus madidamque Capenam.

hic, ubi nocturnae Numa constituebat amicae

(nunc sacri fontis nemus et delubra locantur

Iudaeis, quorum cophinus fenumque supellex;

omnis enim populo mercedem pendere iussa est

arbor et eiectis mendicat silua Camenis),

in uallem Egeriae descendimus et speluncas

dissimiles ueris. quanto praesentius esset

numen aquis, uiridi si margine cluderet undas

herba nec ingenuum uiolarent marmora tofum.

hic tunc Vmbricius 'quando artibus' inquit 'honestis

nullus in urbe locus, nulla emolumenta laborum,

res hodie minor est here quam fuit atque eadem cras

deteret exiguis aliquid, proponimus illuc

ire, fatigatas ubi Daedalus exuit alas,

dum noua canities, dum prima et recta senectus,

dum superest Lachesi quod torqueat et pedibus me

porto meis nullo dextram subeunte bacillo.

cedamus patria. uiuant Artorius istic

et Catulus, maneant qui nigrum in candida uertunt,

quis facile est aedem conducere, flumina, portus,

siccandam eluuiem, portandum ad busta cadauer,

et praebere caput domina uenale sub hasta.

quondam hi cornicines et municipalis harenae

perpetui comites notaeque per oppida buccae

munera nunc edunt et, uerso pollice uulgus

cum iubet, occidunt populariter; inde reuersi

conducunt foricas, et cur non omnia? cum sint

quales ex humili magna ad fastigia rerum

extollit quotiens uoluit Fortuna iocari.

quid Romae faciam? mentiri nescio; librum,

si malus est, nequeo laudare et poscere; motus

astrorum ignoro; funus promittere patris

nec uolo nec possum; ranarum uiscera numquam

inspexi; ferre ad nuptam quae mittit adulter,

quae mandat, norunt alii; me nemo ministro

fur erit, atque ideo nulli comes exeo tamquam

mancus et extinctae corpus non utile dextrae.

quis nunc diligitur nisi conscius et cui feruens

aestuat occultis animus semperque tacendis?

nil tibi se debere putat, nil conferet umquam,

participem qui te secreti fecit honesti.

carus erit Verri qui Verrem tempore quo uult

accusare potest. tanti tibi non sit opaci

omnis harena Tagi quodque in mare uoluitur aurum,

ut somno careas ponendaque praemia sumas

tristis et a magno semper timearis amico.

quae nunc diuitibus gens acceptissima nostris

et quos praecipue fugiam, properabo fateri,

nec pudor obstabit. non possum ferre, Quirites,

Graecam urbem. quamuis quota portio faecis Achaei?

iam pridem Syrus in Tiberim defluxit Orontes

et linguam et mores et cum tibicine chordas

obliquas nec non gentilia tympana secum

uexit et ad circum iussas prostare puellas.

ite, quibus grata est picta lupa barbara mitra.

rusticus ille tuus sumit trechedipna, Quirine,

et ceromatico fert niceteria collo.

hic alta Sicyone, ast hic Amydone relicta,

hic Andro, ille Samo, hic Trallibus aut Alabandis,

Esquilias dictumque petunt a uimine collem,

uiscera magnarum domuum dominique futuri.

ingenium uelox, audacia perdita, sermo

promptus et Isaeo torrentior. ede quid illum

esse putes. quemuis hominem secum attulit ad nos:

grammaticus, rhetor, geometres, pictor, aliptes,

augur, schoenobates, medicus, magus, omnia nouit

Graeculus esuriens: in caelum iusseris ibit.

in summa non Maurus erat neque Sarmata nec Thrax

qui sumpsit pinnas, mediis sed natus Athenis.

horum ego non fugiam conchylia? me prior ille

signabit fultusque toro meliore recumbet,

aduectus Romam quo pruna et cottana uento?

usque adeo nihil est quod nostra infantia caelum

hausit Auentini baca nutrita Sabina?

quid quod adulandi gens prudentissima laudat

sermonem indocti, faciem deformis amici,

et longum inualidi collum ceruicibus aequat

Herculis Antaeum procul a tellure tenentis,

miratur uocem angustam, qua deterius nec

ille sonat quo mordetur gallina marito?

haec eadem licet et nobis laudare, sed illis

creditur. an melior cum Thaida sustinet aut cum

uxorem comoedus agit uel Dorida nullo

cultam palliolo? mulier nempe ipsa uidetur,

non persona, loqui: uacua et plana omnia dicas

infra uentriculum et tenui distantia rima.

nec tamen Antiochus nec erit mirabilis illic

aut Stratocles aut cum molli Demetrius Haemo:

100

natio comoeda est. rides, maiore cachinno

concutitur; flet, si lacrimas conspexit amici,

nec dolet; igniculum brumae si tempore poscas,

accipit endromidem; si dixeris "aestuo," sudat.

non sumus ergo pares: melior, qui semper et omni

105

nocte dieque potest aliena sumere uultum

a facie, iactare manus laudare paratus,

si bene ructauit, si rectum minxit amicus,

si trulla inuerso crepitum dedit aurea fundo.

praeterea sanctum nihil est ab inguine tutum,

110

non matrona laris, non filia uirgo, nec ipse

sponsus leuis adhuc, non filius ante pudicus.

horum si nihil est, auiam resupinat amici.

[scire uolunt secreta domus atque inde timeri.]

et quoniam coepit Graecorum mentio, transi

115

gymnasia atque audi facinus maioris abollae.

Stoicus occidit Baream delator amicum

discipulumque senex ripa nutritus in illa

ad quam Gorgonei delapsa est pinna caballi.

non est Romano cuiquam locus hic, ubi regnat

120

Protogenes aliquis uel Diphilus aut Hermarchus,

qui gentis uitio numquam partitur amicum,

solus habet. nam cum facilem stillauit in aurem

exiguum de naturae patriaeque ueneno,

limine summoueor, perierunt tempora longi

125

seruitii; nusquam minor est iactura clientis.

quod porro officium, ne nobis blandiar, aut quod

pauperis hic meritum, si curet nocte togatus

currere, cum praetor lictorem inpellat et ire

praecipitem iubeat dudum uigilantibus orbis,

130

ne prior Albinam et Modiam collega salutet?

diuitis hic seruo cludit latus ingenuorum

filius; alter enim quantum in legione tribuni

accipiunt donat Caluinae uel Catienae,

ut semel aut iterum super illam palpitet; at tu,

135

cum tibi uestiti facies scorti placet, haeres

et dubitas alta Chionen deducere sella.

da testem Romae tam sanctum quam fuit hospes

numinis Idaei, procedat uel Numa uel qui

seruauit trepidam flagranti ex aede Mineruam:

140

protinus ad censum, de moribus ultima fiet

quaestio. "quot pascit seruos? quot possidet agri

iugera? quam multa magnaque paropside cenat?"

quantum quisque sua nummorum seruat in arca,

tantum habet et fidei. iures licet et Samothracum

145

et nostrorum aras, contemnere fulmina pauper

creditur atque deos dis ignoscentibus ipsis.

quid quod materiam praebet causasque iocorum

omnibus hic idem, si foeda et scissa lacerna,

si toga sordidula est et rupta calceus alter

150

pelle patet, uel si consuto uolnere crassum

atque recens linum ostendit non una cicatrix?

nil habet infelix paupertas durius in se

quam quod ridiculos homines facit. "exeat" inquit,

"si pudor est, et de puluino surgat equestri,

155

cuius res legi non sufficit, et sedeant hic

lenonum pueri quocumque ex fornice nati,

hic plaudat nitidus praeconis filius inter

pinnirapi cultos iuuenes iuuenesque lanistae."

sic libitum uano, qui nos distinxit, Othoni.

160

quis gener hic placuit censu minor atque puellae

sarcinulis inpar? quis pauper scribitur heres?

quando in consilio est aedilibus? agmine facto

debuerant olim tenues migrasse Quirites.

haut facile emergunt quorum uirtutibus obstat

165

res angusta domi, sed Romae durior illis

conatus: magno hospitium miserabile, magno

seruorum uentres, et frugi cenula magno.

fictilibus cenare pudet, quod turpe negabis

translatus subito ad Marsos mensamque Sabellam

170

contentusque illic Veneto duroque cucullo.

pars magna Italiae est, si uerum admittimus, in qua

nemo togam sumit nisi mortuus. ipsa dierum

festorum herboso colitur si quando theatro

maiestas tandemque redit ad pulpita notum

175

exodium, cum personae pallentis hiatum

in gremio matris formidat rusticus infans,

aequales habitus illic similesque uidebis

orchestram et populum; clari uelamen honoris

sufficiunt tunicae summis aedilibus albae.

180

hic ultra uires habitus nitor, hic aliquid plus

quam satis est interdum aliena sumitur arca.

commune id uitium est: hic uiuimus ambitiosa

paupertate omnes. quid te moror? omnia Romae

cum pretio. quid das, ut Cossum aliquando salutes,

185

ut te respiciat clauso Veiiento labello?

ille metit barbam, crinem hic deponit amati;

plena domus libis uenalibus: accipe et istud

fermentum tibi habe. praestare tributa clientes

cogimur et cultis augere peculia seruis.

190

quis timet aut timuit gelida Praeneste ruinam

aut positis nemorosa inter iuga Volsiniis aut

simplicibus Gabiis aut proni Tiburis arce?

nos urbem colimus tenui tibicine fultam

magna parte sui; nam sic labentibus obstat

195

uilicus et, ueteris rimae cum texit hiatum,

securos pendente iubet dormire ruina.

uiuendum est illic, ubi nulla incendia, nulli

nocte metus. iam poscit aquam, iam friuola transfert

Vcalegon, tabulata tibi iam tertia fumant:

200

tu nescis; nam si gradibus trepidatur ab imis,

ultimus ardebit quem tegula sola tuetur

a pluuia, molles ubi reddunt oua columbae.

lectus erat Cordo Procula minor, urceoli sex

ornamentum abaci, nec non et paruulus infra

205

cantharus et recubans sub eodem marmore Chiron,

iamque uetus Graecos seruabat cista libellos

et diuina opici rodebant carmina mures.

nil habuit Cordus, quis enim negat? et tamen illud

perdidit infelix totum nihil. ultimus autem

210

aerumnae cumulus, quod nudum et frusta rogantem

nemo cibo, nemo hospitio tectoque iuuabit.

si magna Asturici cecidit domus, horrida mater,

pullati proceres, differt uadimonia praetor.

tum gemimus casus urbis, tunc odimus ignem.

215

ardet adhuc, et iam accurrit qui marmora donet,

conferat inpensas; hic nuda et candida signa,

hic aliquid praeclarum Euphranoris et Polycliti,

haec Asianorum uetera ornamenta deorum,

hic libros dabit et forulos mediamque Mineruam,

220

hic modium argenti. meliora ac plura reponit

Persicus orborum lautissimus et merito iam

suspectus tamquam ipse suas incenderit aedes.

si potes auelli circensibus, optima Sorae

aut Fabrateriae domus aut Frusinone paratur

225

quanti nunc tenebras unum conducis in annum.

hortulus hic puteusque breuis nec reste mouendus

in tenuis plantas facili diffunditur haustu.

uiue bidentis amans et culti uilicus horti

unde epulum possis centum dare Pythagoreis.

230

est aliquid, quocumque loco, quocumque recessu,

unius sese dominum fecisse lacertae.

plurimus hic aeger moritur uigilando (sed ipsum

languorem peperit cibus inperfectus et haerens

ardenti stomacho); nam quae meritoria somnum

235

admittunt? magnis opibus dormitur in urbe.

inde caput morbi. raedarum transitus arto

uicorum in flexu et stantis conuicia mandrae

eripient somnum Druso uitulisque marinis.

si uocat officium, turba cedente uehetur

240

diues et ingenti curret super ora Liburna

atque obiter leget aut scribet uel dormiet intus;

namque facit somnum clausa lectica fenestra.

ante tamen ueniet: nobis properantibus obstat

unda prior, magno populus premit agmine lumbos

245

qui sequitur; ferit hic cubito, ferit assere duro

alter, at hic tignum capiti incutit, ille metretam.

pinguia crura luto, planta mox undique magna

calcor, et in digito clauus mihi militis haeret.

nonne uides quanto celebretur sportula fumo?

250

centum conuiuae, sequitur sua quemque culina.

Corbulo uix ferret tot uasa ingentia, tot res

inpositas capiti, quas recto uertice portat

seruulus infelix et cursu uentilat ignem.

scinduntur tunicae sartae modo, longa coruscat

255

serraco ueniente abies, atque altera pinum

plaustra uehunt; nutant alte populoque minantur.

nam si procubuit qui saxa Ligustica portat

axis et euersum fudit super agmina montem,

quid superest de corporibus? quis membra, quis ossa

260

inuenit? obtritum uolgi perit omne cadauer

more animae. domus interea secura patellas

iam lauat et bucca foculum excitat et sonat unctis

striglibus et pleno componit lintea guto.

haec inter pueros uarie properantur, at ille

265

iam sedet in ripa taetrumque nouicius horret

porthmea nec sperat caenosi gurgitis alnum

infelix nec habet quem porrigat ore trientem.

respice nunc alia ac diuersa pericula noctis:

quod spatium tectis sublimibus unde cerebrum

270

testa ferit, quotiens rimosa et curta fenestris

uasa cadant, quanto percussum pondere signent

et laedant silicem. possis ignauus haberi

et subiti casus inprouidus, ad cenam si

intestatus eas: adeo tot fata, quot illa

275

nocte patent uigiles te praetereunte fenestrae.

ergo optes uotumque feras miserabile tecum,

ut sint contentae patulas defundere pelues.

ebrius ac petulans, qui nullum forte cecidit,

dat poenas, noctem patitur lugentis amicum

280

Pelidae, cubat in faciem, mox deinde supinus:

[ergo non aliter poterit dormire; quibusdam]

somnum rixa facit. sed quamuis inprobus annis

atque mero feruens cauet hunc quem coccina laena

uitari iubet et comitum longissimus ordo,

285

multum praeterea flammarum et aenea lampas.

me, quem luna solet deducere uel breue lumen

candelae, cuius dispenso et tempero filum,

contemnit. miserae cognosce prohoemia rixae,

si rixa est, ubi tu pulsas, ego uapulo tantum.

290

stat contra starique iubet. parere necesse est;

nam quid agas, cum te furiosus cogat et idem

fortior? "unde uenis" exclamat, "cuius aceto,

cuius conche tumes? quis tecum sectile porrum

sutor et elixi ueruecis labra comedit?

295

nil mihi respondes? aut dic aut accipe calcem.

ede ubi consistas: in qua te quaero proseucha?"

dicere si temptes aliquid tacitusue recedas,

tantumdem est: feriunt pariter, uadimonia deinde

irati faciunt. libertas pauperis haec est:

300

pulsatus rogat et pugnis concisus adorat

ut liceat paucis cum dentibus inde reuerti.

nec tamen haec tantum metuas; nam qui spoliet te

non derit clausis domibus postquam omnis ubique

fixa catenatae siluit compago tabernae.

305

interdum et ferro subitus grassator agit rem:

armato quotiens tutae custode tenentur

et Pomptina palus et Gallinaria pinus,

sic inde huc omnes tamquam ad uiuaria currunt.

qua fornace graues, qua non incude catenae?

310

maximus in uinclis ferri modus, ut timeas ne

uomer deficiat, ne marra et sarcula desint.

felices proauorum atauos, felicia dicas

saecula quae quondam sub regibus atque tribunis

uiderunt uno contentam carcere Romam.

315

his alias poteram et pluris subnectere causas,

sed iumenta uocant et sol inclinat. eundum est;

nam mihi commota iamdudum mulio uirga

adnuit. ergo uale nostri memor, et quotiens te

Roma tuo refici properantem reddet Aquino,

320

me quoque ad Heluinam Cererem uestramque Dianam

conuerte a Cumis. saturarum ego, ni pudet illas,

auditor gelidos ueniam caligatus in agros.'

SATVRA IV

Ecce iterum Crispinus, et est mihi saepe uocandus

ad partes, monstrum nulla uirtute redemptum

a uitiis, aegrae solaque libidine fortes

deliciae, uiduas tantum aspernatus adulter.

quid refert igitur, quantis iumenta fatiget

porticibus, quanta nemorum uectetur in umbra,

iugera quot uicina foro, quas emerit aedes

[nemo malus felix, minime corruptor et idem]

incestus, cum quo nuper uittata iacebat

sanguine adhuc uiuo terram subitura sacerdos?

sed nunc de factis leuioribus. et tamen alter

si fecisset idem caderet sub iudice morum;

nam, quod turpe bonis Titio Seiioque, decebat

Crispinum. quid agas, cum dira et foedior omni

crimine persona est? mullum sex milibus emit,

aequantem sane paribus sestertia libris,

ut perhibent qui de magnis maiora locuntur.

consilium laudo artificis, si munere tanto

praecipuam in tabulis ceram senis abstulit orbi;

est ratio ulterior, magnae si misit amicae,

quae uehitur cluso latis specularibus antro.

nil tale expectes: emit sibi. multa uidemus

quae miser et frugi non fecit Apicius. hoc tu

succinctus patria quondam, Crispine, papyro?

hoc pretio squamae? potuit fortasse minoris

piscator quam piscis emi; prouincia tanti

uendit agros, sed maiores Apulia uendit.

qualis tunc epulas ipsum gluttisse putamus

induperatorem, cum tot sestertia, partem

exiguam et modicae sumptam de margine cenae,

purpureus magni ructarit scurra Palati,

iam princeps equitum, magna qui uoce solebat

uendere municipes fracta de merce siluros?

incipe, Calliope. licet et considere: non est

cantandum, res uera agitur. narrate, puellae

Pierides, prosit mihi uos dixisse puellas.

cum iam semianimum laceraret Flauius orbem

ultimus et caluo seruiret Roma Neroni,

incidit Hadriaci spatium admirabile rhombi

ante domum Veneris, quam Dorica sustinet Ancon,

impleuitque sinus; neque enim minor haeserat illis

quos operit glacies Maeotica ruptaque tandem

solibus effundit torrentis ad ostia Ponti

desidia tardos et longo frigore pingues.

destinat hoc monstrum cumbae linique magister

pontifici summo. quis enim proponere talem

aut emere auderet, cum plena et litora multo

delatore forent? dispersi protinus algae

inquisitores agerent cum remige nudo,

non dubitaturi fugitiuum dicere piscem

depastumque diu uiuaria Caesaris, inde

elapsum ueterem ad dominum debere reuerti.

si quid Palfurio, si credimus Armillato,

quidquid conspicuum pulchrumque est aequore toto

res fisci est, ubicumque natat. donabitur ergo,

ne pereat. iam letifero cedente pruinis

autumno, iam quartanam sperantibus aegris,

stridebat deformis hiems praedamque recentem

seruabat; tamen hic properat, uelut urgueat auster.

utque lacus suberant, ubi quamquam diruta seruat

ignem Troianum et Vestam colit Alba minorem,

obstitit intranti miratrix turba parumper.

ut cessit, facili patuerunt cardine ualuae;

exclusi spectant admissa obsonia patres.

itur ad Atriden. tum Picens 'accipe' dixit

'priuatis maiora focis. genialis agatur

iste dies. propera stomachum laxare sagina

et tua seruatum consume in saecula rhombum.

ipse capi uoluit.' quid apertius? et tamen illi

surgebant cristae. nihil est quod credere de se

non possit cum laudatur dis aequa potestas.

sed derat pisci patinae mensura. uocantur

ergo in consilium proceres, quos oderat ille,

in quorum facie miserae magnaeque sedebat

pallor amicitiae. primus clamante Liburno

'currite, iam sedit' rapta properabat abolla

Pegasus, attonitae positus modo uilicus urbi.

anne aliud tum praefecti? quorum optimus atque

interpres legum sanctissimus omnia, quamquam

temporibus diris, tractanda putabat inermi

iustitia. uenit et Crispi iucunda senectus,

cuius erant mores qualis facundia, mite

ingenium. maria ac terras populosque regenti

quis comes utilior, si clade et peste sub illa

saeuitiam damnare et honestum adferre liceret

consilium? sed quid uiolentius aure tyranni,

cum quo de pluuiis aut aestibus aut nimboso

uere locuturi fatum pendebat amici?

ille igitur numquam derexit bracchia contra

torrentem, nec ciuis erat qui libera posset

uerba animi proferre et uitam inpendere uero.

sic multas hiemes atque octogensima uidit

solstitia, his armis illa quoque tutus in aula.

proximus eiusdem properabat Acilius aeui

cum iuuene indigno quem mors tam saeua maneret

et domini gladiis tam festinata; sed olim

prodigio par est in nobilitate senectus,

unde fit ut malim fraterculus esse gigantis.

profuit ergo nihil misero quod comminus ursos

100

figebat Numidas Albana nudus harena

uenator. quis enim iam non intellegat artes

patricias? quis priscum illud miratur acumen,

Brute, tuum? facile est barbato inponere regi.

nec melior uultu quamuis ignobilis ibat

105

Rubrius, offensae ueteris reus atque tacendae,

et tamen inprobior saturam scribente cinaedo.

Montani quoque uenter adest abdomine tardus,

et matutino sudans Crispinus amomo

quantum uix redolent duo funera, saeuior illo

110

Pompeius tenui iugulos aperire susurro,

et qui uulturibus seruabat uiscera Dacis

Fuscus marmorea meditatus proelia uilla,

et cum mortifero prudens Veiiento Catullo,

qui numquam uisae flagrabat amore puellae,

115

grande et conspicuum nostro quoque tempore monstrum,

caecus adulator dirusque "a ponte" satelles,

dignus Aricinos qui mendicaret ad axes

blandaque deuexae iactaret basia raedae.

nemo magis rhombum stupuit; nam plurima dixit

120

in laeuum conuersus, at illi dextra iacebat

belua. sic pugnas Cilicis laudabat et ictus

et pegma et pueros inde ad uelaria raptos.

non cedit Veiiento, sed ut fanaticus oestro

percussus, Bellona, tuo diuinat et 'ingens

125

omen habes' inquit 'magni clarique triumphi.

regem aliquem capies, aut de temone Britanno

excidet Aruiragus. peregrina est belua: cernis

erectas in terga sudes?' hoc defuit unum

Fabricio, patriam ut rhombi memoraret et annos.

130

'quidnam igitur censes? conciditur?' 'absit ab illo

dedecus hoc' Montanus ait, 'testa alta paretur

quae tenui muro spatiosum colligat orbem.

debetur magnus patinae subitusque Prometheus.

argillam atque rotam citius properate, sed ex hoc

135

tempore iam, Caesar, figuli tua castra sequantur.'

uicit digna uiro sententia. nouerat ille

luxuriam inperii ueterem noctesque Neronis

iam medias aliamque famem, cum pulmo Falerno

arderet. nulli maior fuit usus edendi

140

tempestate mea: Circeis nata forent an

Lucrinum ad saxum Rutupinoue edita fundo

ostrea callebat primo deprendere morsu,

et semel aspecti litus dicebat echini.

surgitur et misso proceres exire iubentur

145

consilio, quos Albanam dux magnus in arcem

traxerat attonitos et festinare coactos,

tamquam de Chattis aliquid toruisque Sygambris

dicturus, tamquam ex diuersis partibus orbis

anxia praecipiti uenisset epistula pinna.

150

atque utinam his potius nugis tota illa dedisset

tempora saeuitiae, claras quibus abstulit urbi

inlustresque animas inpune et uindice nullo.

sed periit postquam cerdonibus esse timendus

coeperat: hoc nocuit Lamiarum caede madenti.

SATVRA V

Si te propositi nondum pudet atque eadem est mens,

ut bona summa putes aliena uiuere quadra,

si potes illa pati quae nec Sarmentus iniquas

Caesaris ad mensas nec uilis Gabba tulisset,

quamuis iurato metuam tibi credere testi.

uentre nihil noui frugalius; hoc tamen ipsum

defecisse puta, quod inani sufficit aluo:

nulla crepido uacat? nusquam pons et tegetis pars

dimidia breuior? tantine iniuria cenae,

tam ieiuna fames, cum possit honestius illic

et tremere et sordes farris mordere canini?

primo fige loco, quod tu discumbere iussus

mercedem solidam ueterum capis officiorum.

fructus amicitiae magnae cibus: inputat hunc rex,

et quamuis rarum tamen inputat. ergo duos post

si libuit menses neglectum adhibere clientem,

tertia ne uacuo cessaret culcita lecto,

'una simus' ait. uotorum summa. quid ultra

quaeris? habet Trebius propter quod rumpere somnum

debeat et ligulas dimittere, sollicitus ne

tota salutatrix iam turba peregerit orbem,

sideribus dubiis aut illo tempore quo se

frigida circumagunt pigri serraca Bootae.

qualis cena tamen! uinum quod sucida nolit

lana pati: de conuiua Corybanta uidebis.

iurgia proludunt, sed mox et pocula torques

saucius et rubra deterges uulnera mappa,

inter uos quotiens libertorumque cohortem

pugna Saguntina feruet commissa lagona.

ipse capillato diffusum consule potat

calcatamque tenet bellis socialibus uuam.

cardiaco numquam cyathum missurus amico

cras bibet Albanis aliquid de montibus aut de

Setinis, cuius patriam titulumque senectus

deleuit multa ueteris fuligine testae,

quale coronati Thrasea Heluidiusque bibebant

Brutorum et Cassi natalibus. ipse capaces

Heliadum crustas et inaequales berullo

Virro tenet phialas: tibi non committitur aurum,

uel, si quando datur, custos adfixus ibidem,

qui numeret gemmas, ungues obseruet acutos.

da ueniam: praeclara illi laudatur iaspis.

nam Virro, ut multi, gemmas ad pocula transfert

a digitis, quas in uaginae fronte solebat

ponere zelotypo iuuenis praelatus Iarbae.

tu Beneuentani sutoris nomen habentem

siccabis calicem nasorum quattuor ac iam

quassatum et rupto poscentem sulpura uitro.

si stomachus domini feruet uinoque ciboque,

frigidior Geticis petitur decocta pruinis.

non eadem uobis poni modo uina querebar?

uos aliam potatis aquam. tibi pocula cursor

Gaetulus dabit aut nigri manus ossea Mauri

et cui per mediam nolis occurrere noctem,

cliuosae ueheris dum per monumenta Latinae.

flos Asiae ante ipsum, pretio maiore paratus

quam fuit et Tulli census pugnacis et Anci

et, ne te teneam, Romanorum omnia regum

friuola. quod cum ita sit, tu Gaetulum Ganymedem

respice, cum sities. nescit tot milibus emptus

pauperibus miscere puer, sed forma, sed aetas

digna supercilio. quando ad te peruenit ille?

quando rogatus adest calidae gelidaeque minister?

quippe indignatur ueteri parere clienti

quodque aliquid poscas et quod se stante recumbas.

[maxima quaeque domus seruis est plena superbis.]

ecce alius quanto porrexit murmure panem

uix fractum, solidae iam mucida frusta farinae,

quae genuinum agitent, non admittentia morsum.

sed tener et niueus mollique siligine fictus

seruatur domino. dextram cohibere memento;

salua sit artoptae reuerentia. finge tamen te

inprobulum, superest illic qui ponere cogat:

'uis tu consuetis, audax conuiua, canistris

impleri panisque tui nouisse colorem?'

'scilicet hoc fuerat, propter quod saepe relicta

coniuge per montem aduersum gelidasque cucurri

Esquilias, fremeret saeua cum grandine uernus

Iuppiter et multo stillaret paenula nimbo.'

aspice quam longo distinguat pectore lancem

quae fertur domino squilla, et quibus undique saepta

asparagis qua despiciat conuiuia cauda,

dum uenit excelsi manibus sublata ministri.

sed tibi dimidio constrictus cammarus ouo

ponitur exigua feralis cena patella.

ipse Venafrano piscem perfundit, at hic qui

pallidus adfertur misero tibi caulis olebit

lanternam; illud enim uestris datur alueolis quod

canna Micipsarum prora subuexit acuta,

propter quod Romae cum Boccare nemo lauatur,

quod tutos etiam facit a serpentibus atris.

mullus erit domini, quem misit Corsica uel quem

Tauromenitanae rupes, quando omne peractum est

et iam defecit nostrum mare, dum gula saeuit,

retibus adsiduis penitus scrutante macello

proxima, nec patimur Tyrrhenum crescere piscem.

instruit ergo focum prouincia, sumitur illinc

quod captator emat Laenas, Aurelia uendat.

Virroni muraena datur, quae maxima uenit

100

gurgite de Siculo; nam dum se continet Auster,

dum sedet et siccat madidas in carcere pinnas,

contemnunt mediam temeraria lina Charybdim:

uos anguilla manet longae cognata colubrae

aut "glacie aspersus" maculis Tiberinus et ipse

105

uernula riparum, pinguis torrente cloaca

et solitus mediae cryptam penetrare Suburae.

ipsi pauca uelim, facilem si praebeat aurem.

nemo petit, modicis quae mittebantur amicis

a Seneca, quae Piso bonus, quae Cotta solebat

110

largiri; namque et titulis et fascibus olim

maior habebatur donandi gloria. solum

poscimus ut cenes ciuiliter. hoc face et esto,

esto, ut nunc multi, diues tibi, pauper amicis.

anseris ante ipsum magni iecur, anseribus par

115

altilis, et flaui dignus ferro Meleagri

spumat aper. post hunc tradentur tubera, si uer

tunc erit et facient optata tonitrua cenas

maiores. 'tibi habe frumentum' Alledius inquit,

'o Libye, disiunge boues, dum tubera mittas.'

120

structorem interea, ne qua indignatio desit,

saltantem spectes et chironomunta uolanti

cultello, donec peragat dictata magistri

omnia; nec minimo sane discrimine refert

quo gestu lepores et quo gallina secetur.

125

duceris planta uelut ictus ab Hercule Cacus

et ponere foris, si quid temptaueris umquam

hiscere tamquam habeas tria nomina. quando propinat

Virro tibi sumitue tuis contacta labellis

pocula? quis uestrum temerarius usque adeo, quis

130

perditus, ut dicat regi 'bibe'? plurima sunt quae

non audent homines pertusa dicere laena.

quadringenta tibi si quis deus aut similis dis

et melior fatis donaret homuncio, quantus

ex nihilo, quantus fieres Virronis amicus!

135

'da Trebio, pone ad Trebium. uis, frater, ab ipsis

ilibus?' o nummi, uobis hunc praestat honorem,

uos estis frater. dominus tamen et domini rex

si uis tunc fieri, nullus tibi paruulus aula

luserit Aeneas nec filia dulcior illo.

140

[iucundum et carum sterilis facit uxor amicum.]

sed tua nunc Mycale pariat licet et pueros tres

in gremium patris fundat semel, ipse loquaci

gaudebit nido, uiridem thoraca iubebit

adferri minimasque nuces assemque rogatum,

145

ad mensam quotiens parasitus uenerit infans.

uilibus ancipites fungi ponentur amicis,

boletus domino, sed quales Claudius edit

ante illum uxoris, post quem nihil amplius edit.

Virro sibi et reliquis Virronibus illa iubebit

150

poma dari, quorum solo pascaris odore,

qualia perpetuus Phaeacum autumnus habebat,

credere quae possis subrepta sororibus Afris:

tu scabie frueris mali, quod in aggere rodit

qui tegitur parma et galea metuensque flagelli

155

discit ab hirsuta iaculum torquere capella.

forsitan inpensae Virronem parcere credas.

hoc agit, ut doleas; nam quae comoedia, mimus

quis melior plorante gula? ergo omnia fiunt,

si nescis, ut per lacrimas effundere bilem

160

cogaris pressoque diu stridere molari.

tu tibi liber homo et regis conuiua uideris:

captum te nidore suae putat ille culinae,

nec male coniectat; quis enim tam nudus, ut illum

bis ferat, Etruscum puero si contigit aurum

165

uel nodus tantum et signum de paupere loro?

spes bene cenandi uos decipit. 'ecce dabit iam

semesum leporem atque aliquid de clunibus apri,

ad nos iam ueniet minor altilis.' inde parato

intactoque omnes et stricto pane tacetis.

170

ille sapit, qui te sic utitur. omnia ferre

si potes, et debes. pulsandum uertice raso

praebebis quandoque caput nec dura timebis

flagra pati, his epulis et tali dignus amico.

SATVRA VI

Credo Pudicitiam Saturno rege moratam

in terris uisamque diu, cum frigida paruas

praeberet spelunca domos ignemque laremque

et pecus et dominos communi clauderet umbra,

siluestrem montana torum cum sterneret uxor

frondibus et culmo uicinarumque ferarum

pellibus, haut similis tibi, Cynthia, nec tibi, cuius

turbauit nitidos extinctus passer ocellos,

sed potanda ferens infantibus ubera magnis

et saepe horridior glandem ructante marito.

quippe aliter tunc orbe nouo caeloque recenti

uiuebant homines, qui rupto robore nati

compositiue luto nullos habuere parentes.

multa Pudicitiae ueteris uestigia forsan

aut aliqua exstiterint et sub Ioue, sed Ioue nondum

barbato, nondum Graecis iurare paratis

per caput alterius, cum furem nemo timeret

caulibus ac pomis et aperto uiueret horto.

paulatim deinde ad superos Astraea recessit

hac comite, atque duae pariter fugere sorores.

anticum et uetus est alienum, Postume, lectum

concutere atque sacri genium contemnere fulcri.

omne aliud crimen mox ferrea protulit aetas:

uiderunt primos argentea saecula moechos.

conuentum tamen et pactum et sponsalia nostra

tempestate paras iamque a tonsore magistro

pecteris et digito pignus fortasse dedisti?

certe sanus eras. uxorem, Postume, ducis?

dic qua Tisiphone, quibus exagitere colubris.

ferre potes dominam saluis tot restibus ullam,

cum pateant altae caligantesque fenestrae,

cum tibi uicinum se praebeat Aemilius pons?

aut si de multis nullus placet exitus, illud

nonne putas melius, quod tecum pusio dormit?

pusio, qui noctu non litigat, exigit a te

nulla iacens illic munuscula, nec queritur quod

et lateri parcas nec quantum iussit anheles.

sed placet Vrsidio lex Iulia: tollere dulcem

cogitat heredem, cariturus turture magno

mullorumque iubis et captatore macello.

quid fieri non posse putes, si iungitur ulla

Vrsidio? si moechorum notissimus olim

stulta maritali iam porrigit ora capistro,

quem totiens texit perituri cista Latini?

quid quod et antiquis uxor de moribus illi

quaeritur? o medici, nimiam pertundite uenam.

delicias hominis! Tarpeium limen adora

pronus et auratam Iunoni caede iuuencam,

si tibi contigerit capitis matrona pudici.

paucae adeo Cereris uittas contingere dignae,

quarum non timeat pater oscula. necte coronam

postibus et densos per limina tende corymbos.

unus Hiberinae uir sufficit? ocius illud

extorquebis, ut haec oculo contenta sit uno.

magna tamen fama est cuiusdam rure paterno

uiuentis. uiuat Gabiis ut uixit in agro,

uiuat Fidenis, et agello cedo paterno.

quis tamen adfirmat nil actum in montibus aut in

speluncis? adeo senuerunt Iuppiter et Mars?

porticibusne tibi monstratur femina uoto

digna tuo? cuneis an habent spectacula totis

quod securus ames quodque inde excerpere possis?

chironomon Ledam molli saltante Bathyllo

Tuccia uesicae non imperat, Apula gannit,

[sicut in amplexu, subito et miserabile longum.]

attendit Thymele: Thymele tunc rustica discit.

ast aliae, quotiens aulaea recondita cessant,

et uacuo clusoque sonant fora sola theatro,

atque a plebeis longe Megalesia, tristes

personam thyrsumque tenent et subligar Acci.

Vrbicus exodio risum mouet Atellanae

gestibus Autonoes, hunc diligit Aelia pauper.

soluitur his magno comoedi fibula, sunt quae

Chrysogonum cantare uetent, Hispulla tragoedo

gaudet: an expectas ut Quintilianus ametur?

accipis uxorem de qua citharoedus Echion

aut Glaphyrus fiat pater Ambrosiusque choraules.

longa per angustos figamus pulpita uicos,

ornentur postes et grandi ianua lauro,

ut testudineo tibi, Lentule, conopeo

nobilis Euryalum murmillonem exprimat infans.

nupta senatori comitata est Eppia ludum

ad Pharon et Nilum famosaque moenia Lagi

prodigia et mores urbis damnante Canopo.

inmemor illa domus et coniugis atque sororis

nil patriae indulsit, plorantisque improba natos

utque magis stupeas ludos Paridemque reliquit.

sed quamquam in magnis opibus plumaque paterna

et segmentatis dormisset paruula cunis,

contempsit pelagus; famam contempserat olim,

cuius apud molles minima est iactura cathedras.

Tyrrhenos igitur fluctus lateque sonantem

pertulit Ionium constanti pectore, quamuis

mutandum totiens esset mare. iusta pericli

si ratio est et honesta, timent pauidoque gelantur

pectore nec tremulis possunt insistere plantis:

fortem animum praestant rebus quas turpiter audent.

si iubeat coniunx, durum est conscendere nauem,

tunc sentina grauis, tunc summus uertitur aer:

100

quae moechum sequitur, stomacho ualet. illa maritum

conuomit, haec inter nautas et prandet et errat

per puppem et duros gaudet tractare rudentis.

qua tamen exarsit forma, qua capta iuuenta

Eppia? quid uidit propter quod ludia dici

105

sustinuit? nam Sergiolus iam radere guttur

coeperat et secto requiem sperare lacerto;

praeterea multa in facie deformia, sicut

attritus galea mediisque in naribus ingens

gibbus et acre malum semper stillantis ocelli.

110

sed gladiator erat. facit hoc illos Hyacinthos;

hoc pueris patriaeque, hoc praetulit illa sorori

atque uiro. ferrum est quod amant. hic Sergius idem

accepta rude coepisset Veiiento uideri.

quid priuata domus, quid fecerit Eppia, curas?

115

respice riuales diuorum, Claudius audi

quae tulerit. dormire uirum cum senserat uxor,

sumere nocturnos meretrix Augusta cucullos

ausa Palatino et tegetem praeferre cubili

linquebat comite ancilla non amplius una.

120

sed nigrum flauo crinem abscondente galero

intrauit calidum ueteri centone lupanar

et cellam uacuam atque suam; tunc nuda papillis

prostitit auratis titulum mentita Lyciscae

ostenditque tuum, generose Britannice, uentrem.

125

excepit blanda intrantis atque aera poposcit.

[continueque iacens cunctorum absorbuit ictus.]

mox lenone suas iam dimittente puellas

tristis abit, et quod potuit tamen ultima cellam

clausit, adhuc ardens rigidae tentigine uoluae,

130

et lassata uiris necdum satiata recessit,

obscurisque genis turpis fumoque lucernae

foeda lupanaris tulit ad puluinar odorem.

hippomanes carmenque loquar coctumque uenenum

priuignoque datum? faciunt grauiora coactae

135

imperio sexus minimumque libidine peccant.

'optima sed quare Caesennia teste marito?'

bis quingena dedit. tanti uocat ille pudicam,

nec pharetris Veneris macer est aut lampade feruet:

inde faces ardent, ueniunt a dote sagittae.

140

libertas emitur. coram licet innuat atque

rescribat: uidua est, locuples quae nupsit auaro.

'cur desiderio Bibulae Sertorius ardet?'

si uerum excutias, facies non uxor amatur.

tres rugae subeant et se cutis arida laxet,

145

fiant obscuri dentes oculique minores,

'collige sarcinulas' dicet libertus 'et exi.

iam grauis es nobis et saepe emungeris. exi

ocius et propera. sicco uenit altera naso.'

interea calet et regnat poscitque maritum

150

pastores et ouem Canusinam ulmosque FalernasÂ

quantulum in hoc!Âpueros omnes, ergastula tota,

quodque domi non est, sed habet uicinus, ematur.

mense quidem brumae, cum iam mercator Iason

clausus et armatis obstat casa candida nautis,

155

grandia tolluntur crystallina, maxima rursus

murrina, deinde adamas notissimus et Beronices

in digito factus pretiosior. hunc dedit olim

barbarus incestae, dedit hunc Agrippa sorori,

obseruant ubi festa mero pede sabbata reges

160

et uetus indulget senibus clementia porcis.

'nullane de tantis gregibus tibi digna uidetur?'

sit formonsa, decens, diues, fecunda, uetustos

porticibus disponat auos, intactior omni

crinibus effusis bellum dirimente Sabina,

165

rara auis in terris nigroque simillima cycno,

quis feret uxorem cui constant omnia? malo,

malo Venustinam quam te, Cornelia, mater

Gracchorum, si cum magnis uirtutibus adfers

grande supercilium et numeras in dote triumphos.

170

tolle tuum, precor, Hannibalem uictumque Syphacem

in castris et cum tota Carthagine migra.

'parce, precor, Paean, et tu, dea, pone sagittas;

nil pueri faciunt, ipsam configite matrem'

Amphion clamat, sed Paean contrahit arcum.

175

extulit ergo greges natorum ipsumque parentem,

dum sibi nobilior Latonae gente uidetur

atque eadem scrofa Niobe fecundior alba.

quae tanti grauitas, quae forma, ut se tibi semper

inputet? huius enim rari summique uoluptas

180

nulla boni, quotiens animo corrupta superbo

plus aloes quam mellis habet. quis deditus autem

usque adeo est, ut non illam quam laudibus effert

horreat inque diem septenis oderit horis?

quaedam parua quidem, sed non toleranda maritis.

185

nam quid rancidius quam quod se non putat ulla

formosam nisi quae de Tusca Graecula facta est,

de Sulmonensi mera Cecropis? omnia Graece:

[cum sit turpe magis nostris nescire Latine.]

hoc sermone pauent, hoc iram, gaudia, curas,

190

hoc cuncta effundunt animi secreta. quid ultra?

concumbunt Graece. dones tamen ista puellis,

tune etiam, quam sextus et octogensimus annus

pulsat, adhuc Graece? non est hic sermo pudicus

in uetula. quotiens lasciuum interuenit illud

195

zoe kai psyche, modo sub lodice relictis

uteris in turba. quod enim non excitet inguen

uox blanda et nequam? digitos habet. ut tamen omnes

subsidant pinnae, dicas haec mollius Haemo

quamquam et Carpophoro, facies tua conputat annos.

200

si tibi legitimis pactam iunctamque tabellis

non es amaturus, ducendi nulla uidetur

causa, nec est quare cenam et mustacea perdas

labente officio crudis donanda, nec illud

quod prima pro nocte datur, cum lance beata

205

Dacicus et scripto radiat Germanicus auro.

si tibi simplicitas uxoria, deditus uni

est animus, summitte caput ceruice parata

ferre iugum. nullam inuenies quae parcat amanti.

ardeat ipsa licet, tormentis gaudet amantis

210

et spoliis; igitur longe minus utilis illi

uxor, quisquis erit bonus optandusque maritus.

nil umquam inuita donabis coniuge, uendes

hac obstante nihil, nihil haec si nolet emetur.

haec dabit affectus: ille excludatur amicus

215

iam senior, cuius barbam tua ianua uidit.

testandi cum sit lenonibus atque lanistis

libertas et iuris idem contingat harenae,

non unus tibi riualis dictabitur heres.

'pone crucem seruo.' 'meruit quo crimine seruus

220

supplicium? quis testis adest? quis detulit? audi;

nulla umquam de morte hominis cunctatio longa est.'

'o demens, ita seruus homo est? nil fecerit, esto:

hoc uolo, sic iubeo, sit pro ratione uoluntas.'

imperat ergo uiro. sed mox haec regna relinquit

225

permutatque domos et flammea conterit; inde

auolat et spreti repetit uestigia lecti.

ornatas paulo ante fores, pendentia linquit

uela domus et adhuc uirides in limine ramos.

sic crescit numerus, sic fiunt octo mariti

230

quinque per autumnos, titulo res digna sepulcri.

desperanda tibi salua concordia socru.

illa docet spoliis nudi gaudere mariti,

illa docet missis a corruptore tabellis

nil rude nec simplex rescribere, decipit illa

235

custodes aut aere domat. tum corpore sano

aduocat Archigenen onerosaque pallia iactat.

abditus interea latet et secretus adulter

inpatiensque morae silet et praeputia ducit.

scilicet expectas ut tradat mater honestos

240

atque alios mores quam quos habet? utile porro

filiolam turpi uetulae producere turpem.

nulla fere causa est in qua non femina litem

mouerit. accusat Manilia, si rea non est.

conponunt ipsae per se formantque libellos,

245

principium atque locos Celso dictare paratae.

endromidas Tyrias et femineum ceroma

quis nescit, uel quis non uidit uulnera pali,

quem cauat adsiduis rudibus scutoque lacessit

atque omnis implet numeros dignissima prorsus

250

Florali matrona tuba, nisi si quid in illo

pectore plus agitat ueraeque paratur harenae?

quem praestare potest mulier galeata pudorem,

quae fugit a sexu? uires amat. haec tamen ipsa

uir nollet fieri; nam quantula nostra uoluptas!

255

quale decus, rerum si coniugis auctio fiat,

balteus et manicae et cristae crurisque sinistri

dimidium tegimen! uel si diuersa mouebit

proelia, tu felix ocreas uendente puella.

hae sunt quae tenui sudant in cyclade, quarum

260

delicias et panniculus bombycinus urit.

aspice quo fremitu monstratos perferat ictus

et quanto galeae curuetur pondere, quanta

poplitibus sedeat quam denso fascia libro,

et ride positis scaphium cum sumitur armis.

265

dicite uos, neptes Lepidi caeciue Metelli

Gurgitis aut Fabii, quae ludia sumpserit umquam

hos habitus? quando ad palum gemat uxor Asyli?

semper habet lites alternaque iurgia lectus

in quo nupta iacet; minimum dormitur in illo.

270

tum grauis illa uiro, tunc orba tigride peior,

cum simulat gemitus occulti conscia facti,

aut odit pueros aut ficta paelice plorat

uberibus semper lacrimis semperque paratis

in statione sua atque expectantibus illam,

275

quo iubeat manare modo. tu credis amorem,

tu tibi tunc, uruca, places fletumque labellis

exorbes, quae scripta et quot lecture tabellas

si tibi zelotypae retegantur scrinia moechae!

sed iacet in serui complexibus aut equitis. dic,

280

dic aliquem sodes hic, Quintiliane, colorem.

haeremus. dic ipsa. 'olim conuenerat' inquit

'ut faceres tu quod uelles, nec non ego possem

indulgere mihi. clames licet et mare caelo

confundas, homo sum.' nihil est audacius illis

285

deprensis: iram atque animos a crimine sumunt.

unde haec monstra tamen uel quo de fonte requiris?

praestabat castas humilis fortuna Latinas

quondam, nec uitiis contingi parua sinebant

tecta labor somnique breues et uellere Tusco

290

uexatae duraeque manus ac proximus urbi

Hannibal et stantes Collina turre mariti.

nunc patimur longae pacis mala, saeuior armis

luxuria incubuit uictumque ulciscitur orbem.

nullum crimen abest facinusque libidinis ex quo

295

paupertas Romana perit. hinc fluxit ad istos

et Sybaris colles, hinc et Rhodos et Miletos

atque coronatum et petulans madidumque Tarentum.

prima peregrinos obscena pecunia mores

intulit, et turpi fregerunt saecula luxu

300

diuitiae molles. quid enim uenus ebria curat?

inguinis et capitis quae sint discrimina nescit

grandia quae mediis iam noctibus ostrea mordet,

cum perfusa mero spumant unguenta Falerno,

cum bibitur concha, cum iam uertigine tectum

305

ambulat et geminis exsurgit mensa lucernis.

i nunc et dubita qua sorbeat aera sanna

Maura, Pudicitiae ueterem cum praeterit aram,

Tullia quid dicat, notae collactea Maurae.

noctibus hic ponunt lecticas, micturiunt hic

310

effigiemque deae longis siphonibus implent

inque uices equitant ac Luna teste mouentur,

inde domos abeunt: tu calcas luce reuersa

coniugis urinam magnos uisurus amicos.

nota bonae secreta deae, cum tibia lumbos

315

incitat et cornu pariter uinoque feruntur

attonitae crinemque rotant ululantque Priapi

maenades. o quantus tunc illis mentibus ardor

concubitus, quae uox saltante libidine, quantus

ille meri ueteris per crura madentia torrens!

320

lenonum ancillas posita Saufeia corona

prouocat et tollit pendentis praemia coxae,

ipsa Medullinae fluctum crisantis adorat:

palma inter dominas, uirtus natalibus aequa.

nil ibi per ludum simulabitur, omnia fient

325

ad uerum, quibus incendi iam frigidus aeuo

Laomedontiades et Nestoris hirnea possit.

tunc prurigo morae inpatiens, tum femina simplex,

ac pariter toto repetitus clamor ab antro

'iam fas est, admitte uiros.' dormitat adulter,

330

illa iubet sumpto iuuenem properare cucullo;

si nihil est, seruis incurritur; abstuleris spem

seruorum, uenit et conductus aquarius; hic si

quaeritur et desunt homines, mora nulla per ipsam

quo minus inposito clunem summittat asello.

335

atque utinam ritus ueteres et publica saltem

his intacta malis agerentur sacra; sed omnes

nouerunt Mauri atque Indi quae psaltria penem

maiorem quam sunt duo Caesaris Anticatones

illuc, testiculi sibi conscius unde fugit mus,

340

intulerit, ubi uelari pictura iubetur

quaecumque alterius sexus imitata figuras.

et quis tunc hominum contemptor numinis, aut quis

simpuuium ridere Numae nigrumque catinum

et Vaticano fragiles de monte patellas

345

ausus erat? sed nunc ad quas non Clodius aras?

[audio quid ueteres olim moneatis amici,

'pone seram, cohibe.' sed quis custodiet ipsos

custodes? cauta est et ab illis incipit uxor.]

iamque eadem summis pariter minimisque libido,

350

nec melior silicem pedibus quae conterit atrum

quam quae longorum uehitur ceruice Syrorum.

ut spectet ludos, conducit Ogulnia uestem,

conducit comites, sellam, ceruical, amicas,

nutricem et flauam cui det mandata puellam.

355

haec tamen argenti superest quodcumque paterni

leuibus athletis et uasa nouissima donat.

multis res angusta domi, sed nulla pudorem

paupertatis habet nec se metitur ad illum

quem dedit haec posuitque modum. tamen utile quid sit

360

prospiciunt aliquando uiri, frigusque famemque

formica tandem quidam expauere magistra:

prodiga non sentit pereuntem femina censum.

ac uelut exhausta recidiuus pullulet arca

nummus et e pleno tollatur semper aceruo,

365

non umquam reputant quanti sibi gaudia constent.

in quacumque domo uiuit luditque professus

obscenum, tremula promittit et omnia dextra,

inuenies omnis turpes similesque cinaedis.

his uiolare cibos sacraeque adsistere mensae

permittunt, et uasa iubent frangenda lauari

cum colocyntha bibit uel cum barbata chelidon.

purior ergo tuis laribus meliorque lanista,

in cuius numero longe migrare iubetur

psyllus ab "eupholio." quid quod nec retia turpi

O10

iunguntur tunicae, nec cella ponit eadem

munimenta umeri "pulsatamque arma" tridentem

qui nudus pugnare solet? pars ultima ludi

accipit has animas aliusque in carcere neruos.

sed tibi communem calicem facit uxor et illis

O15

cum quibus Albanum Surrentinumque recuset

flaua ruinosi lupa degustare sepulchri.

horum consiliis nubunt subitaeque recedunt,

his languentem animum "seruant" et seria uitae,

his clunem atque latus discunt uibrare magistris,

O20

quicquid praeterea scit qui docet. haud tamen illi

semper habenda fides: oculos fuligine pascit

distinctus croceis et reticulatus adulter.

suspectus tibi sit, quanto uox mollior et quo

saepius in teneris haerebit dextera lumbis.

O25

hic erit in lecto fortissimus; exuit illic

personam docili Thais saltata Triphallo.

quem rides? aliis hunc mimum! sponsio fiat:

purum te contendo uirum. contendo: fateris?

an uocat ancillas tortoris pergula? noui

O30

consilia et ueteres quaecumque monetis amici,

'pone seram, cohibe'. sed quis custodiet ipsos

custodes, qui nunc lasciuae furta puellae

hac mercede silent? crimen commune tacetur.

prospicit hoc prudens et a illis incipit uxor . . .

366

sunt quas eunuchi inbelles ac mollia semper

oscula delectent et desperatio barbae

et quod abortiuo non est opus. illa uoluptas

summa tamen, quom iam calida matura iuuenta

370

inguina traduntur medicis, iam pectine nigro.

ergo expectatos ac iussos crescere primum

testiculos, postquam coeperunt esse bilibres,

tonsoris tantum damno rapit Heliodorus.

373a

[mangonum pueros uera ac miserabilis urit

373b

debilitas, follisque pudet cicerisque relicti.]

conspicuus longe cunctisque notabilis intrat

375

balnea nec dubie custodem uitis et horti

prouocat a domina factus spado. dormiat ille

cum domina, sed tu iam durum, Postume, iamque

tondendum eunucho Bromium committere noli.

si gaudet cantu, nullius fibula durat

380

uocem uendentis praetoribus. organa semper

in manibus, densi radiant testudine tota

sardonyches, crispo numerantur pectine chordae

quo tener Hedymeles operas dedit: hunc tenet, hoc se

solatur gratoque indulget basia plectro.

385

quaedam de numero Lamiarum ac nominis Appi

et farre et uino Ianum Vestamque rogabat,

an Capitolinam deberet Pollio quercum

sperare et fidibus promittere. quid faceret plus

aegrotante uiro, medicis quid tristibus erga

390

filiolum? stetit ante aram nec turpe putauit

pro cithara uelare caput dictataque uerba

pertulit, ut mos est, et aperta palluit agna.

dic mihi nunc, quaeso, dic, antiquissime diuom,

respondes his, Iane pater? magna otia caeli;

395

non est, quod uideo, non est quod agatur apud uos.

haec de comoedis te consulit, illa tragoedum

commendare uolet: uaricosus fiet haruspex.

sed cantet potius quam totam peruolet urbem

audax et coetus possit quae ferre uirorum

400

cumque paludatis ducibus praesente marito

ipsa loqui recta facie siccisque mamillis.

haec eadem nouit quid toto fiat in orbe,

quid Seres, quid Thraces agant, secreta nouercae

et pueri, quis amet, quis diripiatur adulter;

405

dicet quis uiduam praegnatem fecerit et quo

mense, quibus uerbis concumbat quaeque, modis quot.

instantem regi Armenio Parthoque cometen

prima uidet, famam rumoresque illa recentis

excipit ad portas, quosdam facit; isse Niphaten

410

in populos magnoque illic cuncta arua teneri

diluuio, nutare urbes, subsidere terras,

quocumque in triuio, cuicumque est obuia, narrat.

nec tamen id uitium magis intolerabile quam quod

uicinos humiles rapere et concidere loris

415

"exortata" solet. nam si latratibus alti

rumpuntur somni, 'fustes huc ocius' inquit

'adferte' atque illis dominum iubet ante feriri,

deinde canem. grauis occursu, taeterrima uultu

balnea nocte subit, conchas et castra moueri

420

nocte iubet, magno gaudet sudare tumultu,

cum lassata graui ceciderunt bracchia massa,

callidus et cristae digitos inpressit aliptes

ac summum dominae femur exclamare coegit.

conuiuae miseri interea somnoque fameque

425

urguentur. tandem illa uenit rubicundula, totum

oenophorum sitiens, plena quod tenditur urna

admotum pedibus, de quo sextarius alter

ducitur ante cibum rabidam facturus orexim,

dum redit et loto terram ferit intestino.

430

marmoribus riui properant, aurata Falernum

peluis olet; nam sic, tamquam alta in dolia longus

deciderit serpens, bibit et uomit. ergo maritus

nauseat atque oculis bilem substringit opertis.

illa tamen grauior, quae cum discumbere coepit

435

laudat Vergilium, periturae ignoscit Elissae,

committit uates et comparat, inde Maronem

atque alia parte in trutina suspendit Homerum.

cedunt grammatici, uincuntur rhetores, omnis

turba tacet, nec causidicus nec praeco loquetur,

440

altera nec mulier. uerborum tanta cadit uis,

tot pariter pelues ac tintinnabula dicas

pulsari. iam nemo tubas, nemo aera fatiget:

una laboranti poterit succurrere Lunae.

inponit finem sapiens et rebus honestis;

445

nam quae docta nimis cupit et facunda uideri

crure tenus medio tunicas succingere debet,

caedere Siluano porcum, quadrante lauari.

non habeat matrona, tibi quae iuncta recumbit,

dicendi genus, aut curuum sermone rotato

450

torqueat enthymema, nec historias sciat omnes,

sed quaedam ex libris et non intellegat. odi

hanc ego quae repetit uoluitque Palaemonis artem

seruata semper lege et ratione loquendi

ignotosque mihi tenet antiquaria uersus

455

nec curanda uiris. opicae castiget amicae

uerba: soloecismum liceat fecisse marito.

nil non permittit mulier sibi, turpe putat nil,

cum uiridis gemmas collo circumdedit et cum

auribus extentis magnos commisit elenchos.

460

[intolerabilius nihil est quam femina diues.]

interea foeda aspectu ridendaque multo

pane tumet facies aut pinguia Poppaeana

spirat et hinc miseri uiscantur labra mariti.

ad moechum lota ueniunt cute. quando uideri

465

uult formonsa domi? moechis foliata parantur,

his emitur quidquid graciles huc mittitis Indi.

tandem aperit uultum et tectoria prima reponit,

incipit agnosci, atque illo lacte fouetur

propter quod secum comites educit asellas

470

exul Hyperboreum si dimittatur ad axem.

sed quae mutatis inducitur atque fouetur

tot medicaminibus coctaeque siliginis offas

accipit et madidae, facies dicetur an ulcus?

est pretium curae penitus cognoscere toto

475

quid faciant agitentque die. si nocte maritus

auersus iacuit, periit libraria, ponunt

cosmetae tunicas, tarde uenisse Liburnus

dicitur et poenas alieni pendere somni

cogitur, hic frangit ferulas, rubet ille flagello,

480

hic scutica; sunt quae tortoribus annua praestent.

uerberat atque obiter faciem linit, audit amicas

aut latum pictae uestis considerat aurum

et caedit, longi relegit transuersa diurni

et caedit, donec lassis caedentibus 'exi'

485

intonet horrendum iam cognitione peracta.

praefectura domus Sicula non mitior aula.

nam si constituit solitoque decentius optat

ornari et properat iamque expectatur in hortis

aut apud Isiacae potius sacraria lenae,

490

disponit crinem laceratis ipsa capillis

nuda umeros Psecas infelix nudisque mamillis.

'altior hic quare cincinnus?' taurea punit

continuo flexi crimen facinusque capilli.

quid Psecas admisit? quaenam est hic culpa puellae,

495

si tibi displicuit nasus tuus? altera laeuum

extendit pectitque comas et uoluit in orbem.

est in consilio materna admotaque lanis

emerita quae cessat acu; sententia prima

huius erit, post hanc aetate atque arte minores

500

censebunt, tamquam famae discrimen agatur

aut animae: tanta est quaerendi cura decoris.

tot premit ordinibus, tot adhuc conpagibus altum

aedificat caput: Andromachen a fronte uidebis,

post minor est, credas aliam. cedo si breue parui

505

sortita est lateris spatium breuiorque uidetur

uirgine Pygmaea nullis adiuta coturnis

et leuis erecta consurgit ad oscula planta.

nulla uiri cura interea nec mentio fiet

damnorum. uiuit tamquam uicina mariti,

510

hoc solo propior, quod amicos coniugis odit

et seruos, grauis est rationibus. ecce furentis

Bellonae matrisque deum chorus intrat et ingens

semiuir, obsceno facies reuerenda minori,

mollia qui rapta secuit genitalia testa

515

iam pridem, cui rauca cohors, cui tympana cedunt

plebeia et Phrygia uestitur bucca tiara.

grande sonat metuique iubet Septembris et austri

aduentum, nisi se centum lustrauerit ouis

et xerampelinas ueteres donauerit ipsi,

520

ut quidquid subiti et magni discriminis instat

in tunicas eat et totum semel expiet annum.

hibernum fracta glacie descendet in amnem,

ter matutino Tiberi mergetur et ipsis

uerticibus timidum caput abluet, inde superbi

525

totum regis agrum nuda ac tremibunda cruentis

erepet genibus; si candida iusserit Io,

ibit ad Aegypti finem calidaque petitas

a Meroe portabit aquas, ut spargat in aede

Isidis, antiquo quae proxima surgit ouili.

530

credit enim ipsius dominae se uoce moneri.

en animam et mentem cum qua di nocte loquantur!

ergo hic praecipuum summumque meretur honorem

qui grege linigero circumdatus et grege caluo

plangentis populi currit derisor Anubis.

535

ille petit ueniam, quotiens non abstinet uxor

concubitu sacris obseruandisque diebus

magnaque debetur uiolato poena cadurco

et mouisse caput uisa est argentea serpens;

illius lacrimae meditataque murmura praestant

540

ut ueniam culpae non abnuat ansere magno

scilicet et tenui popano corruptus Osiris.

cum dedit ille locum, cophino fenoque relicto

arcanam Iudaea tremens mendicat in aurem,

interpres legum Solymarum et magna sacerdos

545

arboris ac summi fida internuntia caeli.

implet et illa manum, sed parcius; aere minuto

qualiacumque uoles Iudaei somnia uendunt.

spondet amatorem tenerum uel diuitis orbi

testamentum ingens calidae pulmone columbae

550

tractato Armenius uel Commagenus haruspex;

pectora pullorum rimabitur, exta catelli

interdum et pueri; faciet quod deferat ipse.

Chaldaeis sed maior erit fiducia: quidquid

dixerit astrologus, credent a fonte relatum

555

Hammonis, quoniam Delphis oracula cessant

et genus humanum damnat caligo futuri.

praecipuus tamen est horum, qui saepius exul,

cuius amicitia conducendaque tabella

magnus ciuis obit et formidatus Othoni.

560

inde fides artis, sonuit si dextera ferro

laeuaque, si longe castrorum in carcere mansit.

nemo mathematicus genium indemnatus habebit,

sed qui paene perit, cui uix in Cyclada mitti

contigit et parua tandem caruisse Seripho.

565

consulit ictericae lento de funere matris,

ante tamen de te Tanaquil tua, quando sororem

efferat et patruos, an sit uicturus adulter

post ipsam; quid enim maius dare numina possunt?

haec tamen ignorat quid sidus triste minetur

570

Saturni, quo laeta Venus se proferat astro,

quis mensis damnis, quae dentur tempora lucro:

illius occursus etiam uitare memento,

in cuius manibus ceu pinguia sucina tritas

cernis ephemeridas, quae nullum consulit et iam

575

consulitur, quae castra uiro patriamque petente

non ibit pariter numeris reuocata Thrasylli.

ad primum lapidem uectari cum placet, hora

sumitur ex libro; si prurit frictus ocelli

angulus, inspecta genesi collyria poscit;

580

aegra licet iaceat, capiendo nulla uidetur

aptior hora cibo nisi quam dederit Petosiris.

si mediocris erit, spatium lustrabit utrimque

metarum et sortes ducet frontemque manumque

praebebit uati crebrum poppysma roganti.

585

diuitibus responsa dabit Phryx augur et inde

conductus, dabit astrorum mundique peritus

atque aliquis senior qui publica fulgura condit.

plebeium in circo positum est et in aggere fatum.

quae nudis longum ostendit ceruicibus aurum

590

consulit ante falas delphinorumque columnas

an saga uendenti nubat caupone relicto.

hae tamen et partus subeunt discrimen et omnis

nutricis tolerant fortuna urguente labores,

sed iacet aurato uix ulla puerpera lecto.

595

tantum artes huius, tantum medicamina possunt,

quae steriles facit atque homines in uentre necandos

conducit. gaude, infelix, atque ipse bibendum

porrige quidquid erit; nam si distendere uellet

et uexare uterum pueris salientibus, esses

600

Aethiopis fortasse pater, mox decolor heres

impleret tabulas numquam tibi mane uidendus.

transeo suppositos et gaudia uotaque saepe

ad spurcos decepta lacus, saepe inde petitos

pontifices, salios Scaurorum nomina falso

605

corpore laturos. stat Fortuna inproba noctu

adridens nudis infantibus: hos fouet omni

inuoluitque sinu, domibus tunc porrigit altis

secretumque sibi mimum parat; hos amat, his se

ingerit utque suos semper producit alumnos.

610

hic magicos adfert cantus, hic Thessala uendit

philtra, quibus ualeat mentem uexare mariti

et solea pulsare natis. quod desipis, inde est,

inde animi caligo et magna obliuio rerum

quas modo gessisti. tamen hoc tolerabile, si non

614a

[semper aquam portes rimosa ad dolia, semper

614b

istud onus subeas ipsis manantibus urnis,

614c

quo rabidus nostro Phalarim de rege dedisti.]

615

et furere incipias ut auunculus ille Neronis,

cui totam tremuli frontem Caesonia pulli

infudit. quae non faciet quod principis uxor?

ardebant cuncta et fracta conpage ruebant

non aliter quam si fecisset Iuno maritum

620

insanum. minus ergo nocens erit Agrippinae

boletus, siquidem unius praecordia pressit

ille senis tremulumque caput descendere iussit

in caelum et longa manantia labra saliua:

haec poscit ferrum atque ignes, haec potio torquet,

625

haec lacerat mixtos equitum cum sanguine patres.

tanti partus equae, tanti una uenefica constat.

oderunt natos de paelice; nemo repugnet,

nemo uetet, iam iam priuignum occidere fas est.

uos ego, pupilli, moneo, quibus amplior est res,

630

custodite animas et nulli credite mensae:

liuida materno feruent adipata ueneno.

mordeat ante aliquis quidquid porrexerit illa

quae peperit, timidus praegustet pocula papas.

fingimus haec altum satura sumente coturnum

635

scilicet, et finem egressi legemque priorum

grande Sophocleo carmen bacchamur hiatu,

montibus ignotum Rutulis caeloque Latino?

nos utinam uani. sed clamat Pontia 'feci,

confiteor, puerisque meis aconita paraui,

640

quae deprensa patent; facinus tamen ipsa peregi.'

tune duos una, saeuissima uipera, cena?

tune duos? 'septem, si septem forte fuissent.'

credamus tragicis quidquid de Colchide torua

dicitur et Procne; nil contra conor. et illae

645

grandia monstra suis audebant temporibus, sed

non propter nummos. minor admiratio summis

debetur monstris, quotiens facit ira nocentes

hunc sexum et rabie iecur incendente feruntur

praecipites, ut saxa iugis abrupta, quibus mons

650

subtrahitur cliuoque latus pendente recedit.

illam ego non tulerim quae conputat et scelus ingens

sana facit. spectant subeuntem fata mariti

Alcestim et, similis si permutatio detur,

morte uiri cupiant animam seruare catellae.

655

occurrent multae tibi Belides atque Eriphylae

mane, Clytemestram nullus non uicus habebit.

hoc tantum refert, quod Tyndaris illa bipennem

insulsam et fatuam dextra laeuaque tenebat;

at nunc res agitur tenui pulmone rubetae,

660

sed tamen et ferro, si praegustarit Atrides

Pontica ter uicti cautus medicamina regis.

SATVRA VII

Et spes et ratio studiorum in Caesare tantum;

solus enim tristes hac tempestate Camenas

respexit, cum iam celebres notique poetae

balneolum Gabiis, Romae conducere furnos

temptarent, nec foedum alii nec turpe putarent

praecones fieri, cum desertis Aganippes

uallibus esuriens migraret in atria Clio.

nam si Pieria quadrans tibi nullus in umbra

ostendatur, ames nomen uictumque Machaerae

et uendas potius commissa quod auctio uendit

stantibus, oenophorum, tripedes, armaria, cistas,

Alcithoen Pacci, Thebas et Terea Fausti.

hoc satius quam si dicas sub iudice 'uidi'

quod non uidisti; faciant equites Asiani,

[quamquam et Cappadoces faciant equitesque Bithyni]

altera quos nudo traducit gallica talo.

nemo tamen studiis indignum ferre laborem

cogetur posthac, nectit quicumque canoris

eloquium uocale modis laurumque momordit.

hoc agite, o iuuenes. circumspicit et stimulat uos

materiamque sibi ducis indulgentia quaerit.

si qua aliunde putas rerum expectanda tuarum

praesidia atque ideo croceae membrana tabellae

impletur, lignorum aliquid posce ocius et quae

componis dona Veneris, Telesine, marito,

aut clude et positos tinea pertunde libellos.

frange miser calamum uigilataque proelia dele,

qui facis in parua sublimia carmina cella,

ut dignus uenias hederis et imagine macra.

spes nulla ulterior; didicit iam diues auarus

tantum admirari, tantum laudare disertos,

ut pueri Iunonis auem. sed defluit aetas

et pelagi patiens et cassidis atque ligonis.

taedia tunc subeunt animos, tunc seque suamque

Terpsichoren odit facunda et nuda senectus.

accipe nunc artes. ne quid tibi conferat iste,

quem colis et Musarum et Apollinis aede relicta,

ipse facit uersus atque uni cedit Homero

propter mille annos, et si dulcedine famae

succensus recites, maculosas commodat aedes.

haec longe ferrata domus seruire iubetur

in qua sollicitas imitatur ianua portas.

scit dare libertos extrema in parte sedentis

ordinis et magnas comitum disponere uoces;

nemo dabit regum quanti subsellia constant

et quae conducto pendent anabathra tigillo

quaeque reportandis posita est orchestra cathedris.

nos tamen hoc agimus tenuique in puluere sulcos

ducimus et litus sterili uersamus aratro.

nam si discedas, laqueo tenet ambitiosi

[consuetudo mali, tenet insanabile multos]

scribendi cacoethes et aegro in corde senescit.

sed uatem egregium, cui non sit publica uena,

qui nihil expositum soleat deducere, nec qui

communi feriat carmen triuiale moneta,

hunc, qualem nequeo monstrare et sentio tantum,

anxietate carens animus facit, omnis acerbi

inpatiens, cupidus siluarum aptusque bibendis

fontibus Aonidum. neque enim cantare sub antro

Pierio thyrsumque potest contingere maesta

paupertas atque aeris inops, quo nocte dieque

corpus eget: satur est cum dicit Horatius 'euhoe.'

quis locus ingenio, nisi cum se carmine solo

uexant et dominis Cirrhae Nysaeque feruntur

pectora uestra duas non admittentia curas?

magnae mentis opus nec de lodice paranda

attonitae currus et equos faciesque deorum

aspicere et qualis Rutulum confundat Erinys.

nam si Vergilio puer et tolerabile desset

hospitium, caderent omnes a crinibus hydri,

surda nihil gemeret graue bucina. poscimus ut sit

non minor antiquo Rubrenus Lappa coturno,

cuius et alueolos et laenam pignerat Atreus?

non habet infelix Numitor quod mittat amico,

Quintillae quod donet habet, nec defuit illi

unde emeret multa pascendum carne leonem

iam domitum; constat leuiori belua sumptu

nimirum et capiunt plus intestina poetae.

contentus fama iaceat Lucanus in hortis

marmoreis, at Serrano tenuique Saleiio

gloria quantalibet quid erit, si gloria tantum est?

curritur ad uocem iucundam et carmen amicae

Thebaidos, laetam cum fecit Statius urbem

promisitque diem: tanta dulcedine captos

adficit ille animos tantaque libidine uolgi

auditur. sed cum fregit subsellia uersu

esurit, intactam Paridi nisi uendit Agauen.

ille et militiae multis largitus honorem

semenstri uatum digitos circumligat auro.

quod non dant proceres, dabit histrio. tu Camerinos

et Baream, tu nobilium magna atria curas?

praefectos Pelopea facit, Philomela tribunos.

haut tamen inuideas uati quem pulpita pascunt.

quis tibi Maecenas, quis nunc erit aut Proculeius

aut Fabius, quis Cotta iterum, quis Lentulus alter?

tum par ingenio pretium, tunc utile multis

pallere et uinum toto nescire Decembri.

uester porro labor fecundior, historiarum

scriptores? perit hic plus temporis atque olei plus.

100

nullo quippe modo millensima pagina surgit

omnibus et crescit multa damnosa papyro;

sic ingens rerum numerus iubet atque operum lex.

quae tamen inde seges? terrae quis fructus apertae?

quis dabit historico quantum daret acta legenti?

105

'sed genus ignauum, quod lecto gaudet et umbra.'

dic igitur quid causidicis ciuilia praestent

officia et magno comites in fasce libelli.

ipsi magna sonant, sed tum cum creditor audit

praecipue, uel si tetigit latus acrior illo

110

qui uenit ad dubium grandi cum codice nomen.

tunc inmensa caui spirant mendacia folles

conspuiturque sinus; ueram deprendere messem

si libet, hinc centum patrimonia causidicorum,

parte alia solum russati pone Lacertae.

115

consedere duces, surgis tu pallidus Aiax

dicturus dubia pro libertate bubulco

iudice. rumpe miser tensum iecur, ut tibi lasso

figantur uirides, scalarum gloria, palmae.

quod uocis pretium? siccus petasunculus et uas

120

pelamydum aut ueteres, Maurorum epimenia, bulbi

aut uinum Tiberi deuectum, quinque lagonae.

si quater egisti, si contigit aureus unus,

inde cadunt partes ex foedere pragmaticorum.

'Aemilio dabitur quantum licet, et melius nos

125

egimus.' huius enim stat currus aeneus, alti

quadriiuges in uestibulis, atque ipse feroci

bellatore sedens curuatum hastile minatur

eminus et statua meditatur proelia lusca.

sic Pedo conturbat, Matho deficit, exitus hic est

130

Tongilii, magno cum rhinocerote lauari

qui solet et uexat lutulenta balnea turba

perque forum iuuenes longo premit assere Maedos

empturus pueros, argentum, murrina, uillas;

spondet enim Tyrio stlattaria purpura filo.

135

[et tamen est illis hoc utile. purpura uendit]

causidicum uendunt amethystina; conuenit illi

et strepitu et facie maioris uiuere census,

sed finem inpensae non seruat prodiga Roma.

fidimus eloquio? Ciceroni nemo ducentos

140

nunc dederit nummos, nisi fulserit anulus ingens.

respicit haec primum qui litigat, an tibi serui

octo, decem comites, an post te sella, togati

ante pedes. ideo conducta Paulus agebat

sardonyche, atque ideo pluris quam Gallus agebat,

145

quam Basilus. rara in tenui facundia panno.

quando licet Basilo flentem producere matrem?

quis bene dicentem Basilum ferat? accipiat te

Gallia uel potius nutricula causidicorum

Africa, si placuit mercedem ponere linguae.

150

declamare doces? o ferrea pectora Vetti,

cum perimit saeuos classis numerosa tyrannos.

nam quaecumque sedens modo legerat, haec eadem stans

perferet atque eadem cantabit uersibus isdem.

occidit miseros crambe repetita magistros.

155

quis color et quod sit causae genus atque ubi summa

quaestio, quae ueniant diuersa parte sagittae,

nosse uolunt omnes, mercedem soluere nemo.

'mercedem appellas? quid enim scio?' 'culpa docentis

scilicet arguitur, quod laeuae parte mamillae

160

nil salit Arcadico iuueni, cuius mihi sexta

quaque die miserum dirus caput Hannibal inplet,

quidquid id est de quo deliberat, an petat urbem

a Cannis, an post nimbos et fulmina cautus

circumagat madidas a tempestate cohortes.

165

quantum uis stipulare et protinus accipe: quid do

ut totiens illum pater audiat?' haec alii sex

uel plures uno conclamant ore sophistae

et ueras agitant lites raptore relicto;

fusa uenena silent, malus ingratusque maritus

170

et quae iam ueteres sanant mortaria caecos.

ergo sibi dabit ipse rudem, si nostra mouebunt

consilia, et uitae diuersum iter ingredietur

ad pugnam qui rhetorica descendit ab umbra,

summula ne pereat qua uilis tessera uenit

175

frumenti; quippe haec merces lautissima. tempta

Chrysogonus quanti doceat uel Pollio quanti

lautorum pueros, artem scindes Theodori.

balnea sescentis et pluris porticus in qua

gestetur dominus quotiens pluit. anne serenum

180

expectet spargatque luto iumenta recenti?

hic potius, namque hic mundae nitet ungula mulae.

parte alia longis Numidarum fulta columnis

surgat et algentem rapiat cenatio solem.

quanticumque domus, ueniet qui fercula docte

185